ANA SAYFA

TEŞVİK

DEVLET TEŞVİKLERİ
HIRSIZLIĞI TEŞVİK EDİYOR
 

Teşvik sistemi kötü değildir, fakat tehlikelidir.
önlenemez. Öte yandan, aşırı teşvik önlemleri ekonomiyi doğal gidişinden
saptırabilir. Girişimciler doğal olarak kar getiren alanlara yönelir. İktidarın desteği
olmadan yaşayamayan girişimler ise zarar eden girişimlerdir. Bu zararı karşılayan
iktidar ise, bu parayı vergilerden sağlayacaktır. Yani, toplum zarar eden girişimlerin
yükünü taşımak zorunda bırakılacaktır. Bunun gibi devlet teşvikleri girişimcilerin
yükünü taşımak zorunda bırakılacaktır. Bunun gibi devlet teşvikleri girişimcilerin
serbest piyasa düzenine göre hareket etmelerini engelleyecektir.”
Benjamin Constant
(1767-1830)

“Eğer serbest piyasa ekonomisi uygulansın, devlet ekonomiye karışmasın”
diyorsak, o zaman devletin belirli kesimlere sağladığı transferlere ve teşviklere de
karşı olmamız gerekmez mi? Doğrusu devletin hiç bir şekilde ekonomide belirli
kesimlere ayrıcalıklar tanımaması gerekir. Bir kez devlet belirli bir kesime teşvik adı
altında para aktarmaya başlayınca diğer kesimler de bazı gerekçelerle kendilerine
teşvikler sağlanması talebinde bulunurlar. Sonuçta bu kesimler ile siyasal iktidar ve
bürokrasi arasında bir lobicilik mücadelesi başlar. Bu mücadeleden parasal gücü
elinde bulunduranlar, siyasal iktidara yakın olanlar, rüşvet ilişkisine giren kesimler
galip çıkar. Gerçekte korunması ve gözetilmesi gereken sektörler veya kesimler ise
deyim yerindeyse “avucunu yalarlar.”
Karadaki Köpekbalıkları
Bu gerekçelerle teşviklerin tamamen kaldırılmasının doğru olduğuna
inanıyorum. Yani, serbest piyasa ekonomisinden sözediyorsak eğer,
“sübvansiyonsuz ekonomi”yi peşinen kabul etmeliyiz. Teşvikler, şüphesiz belirli
sektörler, belirli coğrafi bölgelerin kalkınması vs. nedenlerle gerekli olabilir. Ancak,
teşvik sisteminin son derece tehlikeli bir iktisat politikası aracı olduğunu asla
unutmamalıyız. Ülkemizde olduğu gibi teşviklerin hırsızlığa, talana, soyguna
dönüşmesi çok kolaydır. Teşvik kokusunu alanlar -ki ben bunlara karadaki
köpekbalıkları diyorum- hemen Ankara’nın yolunu tutarlar ve teşvik kollamacılığa
soyunurlar. Ülkemizde hayali ihracat ve hayali yatırım soygunları malesef
hafızalarımızdan silinmeyecek boyutlardadır. Bugüne değin doğru-dürüst bir teşvik
politikası izlendiğine ve teşviklerin layıkıyla dağıtıldığına ben inanmıyorum. Evet,
teşvikler hakikaten bu mali yardımları hakedenler verilse o zaman ekonomimize
katkısı olur. Ancak, bunu başarmak oldukça güç. Bunun için yapılması gereken
mevcut teşvik sistemi ile ilgili kuralları çok iyi tesbit etmek. Bu önemli reformu
başarmak kolay değil. Bu konudaki önerilerimizi aşağıda sunuyoruz.
TEŞVİK SİSTEMİ İÇİN ÖNERİLER
Teşvikler, makro ve mikro ekonomik hedefleri gerçekleştirmede önemli bir
ekonomi politikası aracıdır. Ancak, teşvik politikasından istenilen etkinliğin ve
başarının elde edilmesi iyi bir teşvik politikası ve mevzuatı oluşturulmasına bağlıdır.
Teşvik sistemi aşağıdaki ilkeler ve amaçlar doğrultusunda yeniden
yapılandırılmalıdır:
-Bölgesel dengesizlikler ve geri kalmış yörelerin kalkındırılması,
-Küreselleşme ve uluslararası rekabet gerçeği konusunda sanayinin rekabet
gücünün korunması ve güçlendirilmesi,
-Üretime, yatırıma ve ihracata yapılacak destek ve yardımlarla ekonomik büyüme
ve kalkınmanın sağlanması.
İyi bir teşvik politikası oluşturulması konusunda dikkate alınması gerekli hususlar
ve yapılması gerekli düzenlemeleri ise şu şekilde özetleyebiliriz:
• Teşvikler, piyasa ekonomisinin geliştirilmesi, güçlendirilmesi ve ona işlerlik
kazandırılması amaçları doğrultusunda uygulanmalıdır.
• Teşvik türleri piyasa ekonomisinin gelişmesini sağlayacak şekilde belirlenmelidir.
Teşviklerin türleri mümkün olduğu ölçüde az sayıda, fakat etkinliği yüksek
olmalıdır. Ayni ve / veya karşılıksız nakdi teşvikler yerine vergisel teşvikler ,
garanti teşvikleri vb. teşvik türlerine önem verilmelidir.
• Teşvik politikasının uygulanması, izlenmesi ve denetlenmesi ile ilgili bağımsız bir
kurum oluşturulmalıdır. Teşviklerle ilgili yetki ve sorumluluklar bu bağımsız kurum
bünyesinde toplanmalıdır.
• Teşviklerin tek bir mevzuat içerisinde toplanması önem taşımaktadır. Sektörlere
sağlanacak teşviklerle ilgili esaslar bu mevzuatta toplanmalıdır. Teşviklerin
uygulanma süresi açık bir şekilde belirlenmeli ve bu suretle yatırımcı ve
işletmecilere güvence verilmelidir. Kısaca teşvik politikası sık sık değiştirilmemeli
ve kalıcı olmalıdır. “Kalıcı” derken, teşviklerin hiç sona ermeyecek şekilde sürekli
olması kastedilmemektedir. Aksine teşvikler sektörlerin gelişmesiyle birlikte
kaldırılmalıdır.
• Teşvikler ekonomik kalkınmada öncelikli sektörlere verilmelidir. Bunun için sektör
önceliklerinin tesbiti gereklidir.
• Teşvikler ekonomik kalkınmada öncelikli bölgelere verilmelidir. Bunun için bölge
önceliklerinin tesbiti gereklidir.
• Teşvikler piyasa ekonomisinde rekabeti geliştirici ve destekleyici olmalıdır. Üretim
aşamasında verilen teşvikler maliyet düşürücü bir etki göstereceğinden özellikle
dış rekabet gücünü artırır.
• Teşvik mevzuatı açık, net ve anlaşılır olmalıdır. Teşvikleri uygulamakla görevli
kurumun şeffaf olması, başvuru şartları ve başvuruları kabul etme kriterleri
önceden tesbit edilmeli ve açıklanmalıdır.
• Teşvik türleri kadar teşviklerin hangi aşamada verildikleri de önemlidir. Teşvikler
öncelikle üretim, yatırım ve işletme aşamasında verilmelidir. Teşvikler eğer
izlenirse ve denetlenirse ekonomik büyümede ve kalkınmada yararlı olur. İhracata
verilen teşvik, yatırım ve işletme teşviklerinden farklı olarak nihai aşamada verilen
bir teşviktir. İhracat teşviklerinin özellikle nakdi halde verilenlerin ekonomide tekrar
yatırımlara yönelmesi kesin değildir. Bu açıdan teşvik politikasında, yatırım ve
işletme teşvikleri, ihracat teşviklerinden daha ağırlıklı ve kapsamlı olmalıdır.
• Teşvikler ekonomide kaynakların daha etkin ve verimli olarak kullanılacağı
sektörlere ve bölgelere öncelikle verilmelidir.
• Teşviklerin finansman kaynakları sağlam ve yeterli olmalıdır. Teşviklerin
verilmesinde bürokrasi ve kırtasiyecilik en aza indirilmelidir.
• Teşvikler teknolojik gelişmeyi ve teknik buluşları uyarıcı olmalıdır. Geleceği olan
bazı kilit sektörlerde AR-GE teşvikleri önem taşımaktadır.
• Dünyadaki geilşmeleri yakından izleyen ve küreselleşme olgusunu dikkate alan
bir teşvik politikası oluşturulmalıdır.
• Teşvikler esasen bir transfer harcamasıdır. Teşvikler, vergi olarak ödenen
paraların belirli sektörlere ve bölgelere transferinden başka bir şey değildir.
Teşviklerin amaçları doğrultusunda kullanılmaması vergi bilinci ve vergi ahlakı
üzerinde olumsuz etkilerde bulunabilir. Bu nedenle teşvikler sonuçta
savurganlığa, israfa ve hırsızlığa dönüşmemelidir.
• Teşviklerin toplam maliyeti makul ve kabul edilebilir sınırlar içinde olmalıdır.
Teşviklerin bütçe maliyeti, toplam kamu harcamalarının ve GSMH’nın belirli ve
makul bir oranı olmalıdır.
• Sektörler, teşvikler ile belirlenen süre içerisinde uluslararası rekabete karşı
korunmalıdır. Bunun ötesinde korumacılığın sürdürülmesi doğru değildir.
• Teşvikler bazı sanayilerde yenileme ve atılım yatırımlarını da desteklemelidir.
• Teşvikler ölçek ekonomilerinin sözkonusu olduğu sektörlerde önem taşımaktadır.
Bu sektörlerde birim başına maliyetlerin az olduğu bilinmektedir. Bu yüzden ölçek
ekonomilerini dikkate alan bir teşvik politikası uygulanmalıdır.

Prof. Dr.C. Coşkun Aktan