|
ÇOCUKLARDA ÖĞRENME BOZUKLUĞU
Öğrenme bozukluklarından dil-temelli bozuklukların teşhis ve
tedavisi hakkında çok bilgi sağlamıştır. Buna karşın sözel olmayan
öğrenme bozukluklarında çoğunlukla teşhis koyma güçlüğü
yaşanmaktadır. Bu bozukluğa sahip çocuklar akademik problemlere ek
olarak duygusal problemler için de risk altındadır. Sözel olmayan
öğrenme bozukluğunu tanımlama özelliklerinden bir tanesi ; sözel
yetenekleri iyi gelişmiş olabilmesine rağmen sosyal
farkındalıklarındaki yetersizliktir. Eğer çocuk olgunlaşır ve sosyal
yanlış algılamalar ve gaflar devam ederse; yalıtılmışlık hissi,
arkadaşsızlık ve umutsuzluk ortaya çıkabilir. Sözel olmayan öğrenme
bozukluğuna sahip çocuklar anksiyete ve depresyon bozuklukları için
risk grubundadır. Bu etmenler sözel olmayan öğrenme bozukluğunda
zihinsel sağlık problemlerinin ortaya çıkmasını önlemek için erken
davranıp ciddi olarak ve en kısa zaman içinde teşhis ve tedavi
edilmesini gerektirir.
Öğrenme bozukluğu olan bir çocuğun net bir profilini çıkarmamız
güçtür. Öğrenme bozukluğu yaşayan çocuklar bir çok öğrenme stili
gösterir ve farklı alanlarda güçlükler ve zayıflıklar gösterebilir.
1960 ların erken dönemlerinde adlandırılmaya başlanan Öğrenme
bozukluğu ; normal eğitim koşullarında yeterli başarıyı gösteremeyen
normal zekaya sahip çocukları tanımlamak için kullanıldı. O zamandan
bu yana öğrenme bozukluklarının alt tiplerini tanımlayabilmek ve bu
bağlamda uygun müdahale stratejilerini kurabilmek için çeşitli
girişimlerde bulunulmuştur.
Alt tipler ilk olarak sözel edinim veya akademik başarı
yetersizliklerine göre sınıflandırılmıştır. Araştırmacılar daha
sonra varolan kategorilere girmeyen çocuklar için diğer bir kategori
tanımlamaya başlamıştır.
Bu çocukların genel olarak eksiklikleri sözel ya da akademik değil
;daha çok sosyal algı eksiklikleri vardır. Bu çocuklar iyi gelişmiş
sözel becerilere sahip olmalarına rağmen çevrelerindeki bir çok
önemli sayılabilecek olayı kavramada zorluk yaşayabilir.
Diğerlerinin hareketlerini , jestlerini ve yüz ifadelerini
yorumlamada
zorluk yaşarlar. Kısaca bu çocuklar satır aralarında kalmıştır.
Sözel olmayan öğrenme bozukluğu güçlülüğün ve zayıflığın takım
yıldızı olarak sınıflandırılır.
VAKA ÖRNEĞİ
R. 11 yaşında, erkek, 6.sınıfta, dikkat problemleri nedeniyle ilaç
kullanma öyküsü olan bir çocuktur. Akademik zorluklarının öyküsü
uzun zamandır devam etmektedir. Daha önceki sınıflarda öğretmenleri
bir şeylerin ters gittiğini fark etmiş ama bazı zayıf noktaların
üzerinde durarak bunların ortadan kaybolacağını veya değişeceğini
düşünmüştür.
- Okul psikoloğu Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu olarak
konan tanının doğru olup olmadığı üzerinde durmuş ve R nin Asperger
Sendromu olabileceğinden de şüphelenmiştir.
- R. sürekli matematik problemleri yaşamaktaydı.
- Üçüncü sınıftan dördüncü sınıfa geçmek onun için oldukça zor
olmuştu.
- Okumayı kolayca öğrenmesine rağmen okuduklarını anlamada güçlük
yaşıyordu.
- Babası sıklıkla ödevlerinin organizasyonunda ona yardım ediyordu.
- Zaman yönetimi zayıftı.
- Orta okula başladığında yeni içinde bulunduğu ortamlarda yolunu
bulma ve bir takım yön işaretlerini kullanmada ve yorumlamada
zorluklar göze çarptı.
- R. hiçbir zaman çok arkadaşa sahip olmadı ve grup aktivitelerine
karşı yalnızlığı tercih etti.
R nin ailesinin çok araştırma ve okumaları kafalarını karıştırdı.
R nin davranış özellikleri , karakteristikleri ve becerileri bir
çok teşhise uyuyor görünüyordu. Aile , içinde nöropsikolojik,
akademik ve psikiyatrik değerlendirmecilerin olduğu interdisiplinel
bir takım değerlendirmesi istedi.Bu değerlendirme için ;
* Dikkat kapasitesi bölümleri
* Zeka
* Akademik beceriler
* Görsel-motor entegrasyon
* Sözel ve görsel hafıza
* Motor yetenek ve hız
* Sosyal,duygusal ve davranışsal önemli noktalar incelendi.
TANISAL PARADOKS
Klinisyenlerin görevi; öyküde ileri sürülen olası tanılar arasında
ayırımı yapmak , davranışsal gözlemler ve bilgilerin analiz
edilmesini sağlamaktı. Sözel olmayan öğrenme bozukluğu özellikle
Yaygın Gelişimsel Bozukluk, Asperger Sendromu veya Dikkat Eksikliği
ve Hiperaktivite Bozukluğu gibi tanılarla benzerlik göstermektedir.
R nin görsel ve işitsel dikkatindeki farklılıklar onun zorluklarını
ileri sürülen Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu tanısıyla
ilişkili olamayacağını gösteriyordu. R nin öyküsü ve
değerlendirmesi Sözel Olmayan Öğrenme Bozukluğunun özellikleriyle
tutarlıydı.
Sözel Olmayan Öğrenme Bozukluğunun Tanımı
Sözel olmayan öğrenme bozukluğu aşağıda belirtilen bozuklukları
içinde barındıran çocuklarda öğrenme bozukluğunun bir alt
kategorisidir.
* Kişilerarası ilişkiler
* Görsel mekansal organizasyon
* Organizasyon ve planlama becerileri
* Esnek kavram oluşumu
* Çalışma becerileri
* Spesifik akademik alanlar
* Sosyal yargılama
R. bu alanların hepsinde zorluk yaşıyordu.
SÖZEL OLMAYAN ÖĞRENME BOZUKLUĞUNUN SEBEPLERİ
Sözel olmayan öğrenme bozukluğu; doğum anında veya doğumdan kısa bir
süre sonra beyinin sağ hemisferindeki nörogelişimsel bir bozukluk
olarak tanımlanır. Byron Rourke, bu alanda önde gelen
araştırmacılardan biridir. Rourke ; Sözel Olmayan Öğrenme
Bozukluğunun , beyindeki beyaz maddenin fonksiyonunda azalma veya
hasarından kaynaklandığını ileri sürmektedir. Bu beyaz madde sağ
hemisferle entegrasyon için gerekmektedir; bundan başka iki
hemisferi birbirine bağlayan fiberlerin azaldığı durumlarda
fonksiyon yapar.
Sağ ve sol hemisfer belirli uyaranları işlemedeki etkililikleriyle
birbirlerinden farklılaştığı görülmektedir. Hemisferlerin her
ikiside tüm işlerde eşit olarak iyi değildir. Örneğin sağ hemisfer
kompleks görsel algı bilgilerini yorumlamada büyük bir kapasiteye
sahiptir.Çünkü beynin farklı bölgelerinde bağlantıları vardır ve
yeni bilgileri işleme sürecinde daha iyidir. Buna karşılık sol
hemisfer daha önceden öğrenilmiş,tanımsal sistemlere başvurulduğunda
daha iyi çalışır. Buna örnek olarak dil aktivitelerini verebiliriz.
Beyinin her iki yarım küreside genel olarak kompleks işlerde
kullanıldığından dolayı bu gibi yaklaşımların tamamen basit olduğunu
söyleyemeyiz. Çünkü genelde her iki hemisfer de önemli kompleks
işlerde rol oynar; birinin genelde baskın olduğu düşünülür veya
diğer hemisfer baskın değilken spesifik bir iş için diğeri daha
önemlidir.
Sağ hemisferin zarar görmesi durumunda dikkat bozuklukları, görsel
algı bozuklukları, hafıza bozuklukları, duygulanım ve duygusal
zorlanmalar gibi kompleks sendromlara yol açabilir.
SÖZEL OLMAYAN ÖĞRENME BOZUKLUĞU OLAN BİR ÇOCUĞUN PROFİLİ
Sözel Fonksiyonlar
Sözel olmayan öğrenme bozukluğu olan bir çocuğun sözel becerileri
alıcı dilin tüm alanlarını kapsar.
Bu çocukların çok iyi fonoloji veya işitsel kavrama yeteneğine sahip
oldukları bilinir. Bundan başka kısa ve uzun süreli işitsel
hafızaları da güçlüdür. Kelime hazinesi iyi gelişir ve ifade edici
dil sıklıkla ayrıntılıdır.
Buna karşılık eksiklikler dil/konuşma süreçlerinin motor
planlamasının erken gelişme döneminde tanınabilir. Bu çocukların dil
becerileri gelişirken çoğu zaman ritm veya dilde prosodi, bir
eksiklik olarak ortaya çıkabilir. Bu eksiklik dilin al-ver inde,
gramer içeriği ve semantik,sentaks, pragmatik gibi gramer yapısında
kendini gösterir.
Sözel materyalle işitsel dikkat ve konsantrasyon bu çocukların güçlü
yanlarıdır ama uzun süre hem dokunsal hem de görsel dikkat
gerektiren işleri yaparken bu dikkat yeterli değildir.
Ezber sözel hafıza becerileri iyi geliştirilebilir ama resimsel veya
görsel bilgileri özellikle kısa bir kare olduğunda hatırlamada çok
fazla zorlanırlar.
Sözel Olmayan Fonksiyonlar
Bu çocuklarda sıklıkla görsel algı eksiklikleri vardır. Normal
sınırlarda basit motor işleri yerine getirebilirler ama düşünme ve
motor aktivite gerektiren kompleks işleri yapmakta zorlanırlar.
Yapılandırılmış (sistematik) rutinlerde iyi çalışırlar ama yeni
durumlar veya sözel materyaller sunulduğunda (fark edilebilir)
problemler yaşarlar.
Sözel olmayan problem çözme , kavram oluşturma ve hipotez test etme
diğer problemli alanlardır. Eksiklikleri ; neden-sonuç ilişkileri ,
uygun olmayan değerlendirmeler, alışılmamış durumlara adapte olma
sorunları ve başka kompleks durumlar var olabilir. Bu durumlarda bu
öğrenciler öğrenme üstü davranışlara bel bağlar.
Akademik Fonksiyonlar
Sözel olmayan öğrenme bozukluğu olan çocuklar sesle ilgili
becerileri yavaş geliştirir ama bu beceri geliştikten sonra okumanın
mekanik yönlerini bu alanda iyi kullanabiliyorlar. Kelime çözme ve
heceleme , ezber hafızada olduğu gibi kolayca gelişir.
Bu çocukların motor planlama zorlukları olabilir. Ayakkabı bağlama,
makas kullanma, el yazısı gibi işlerde zorluk yaşayabilirler. Ama
bir kez bu becerilerde uzmanlaştıklarında el yazısının akıcılığı
önemli bir problem olmaktan çıkar.
Akademik zorluklar; okuduğunu kavrama , matematiksel hesaplama, fen
ve üç boyutlu matematiksel , geometri gibi konuları içine alır.
Bazen görsel detaylara dikkatini vermede zorlanan bu çocuklar süreç
(prosedür) hataları yapabilir. Örneğin çocuk basit matematik işlerde
uzmanlaşmış olabilir ama spesifik durumlarda buna ihtiyaç
duyduğunda, bu bilgiyi hatırlayamayabilir veya uzun aşamalı bir
problemi çözmeye çalışırken işlerin sırasını karıştırabilir.
Matematiksel işlemleri yanlış yorumlayabilir ve satır-sütün ilişkili
tablosal bilgileri yanlış yerlere koyabilir.
Sosyal Duygusal Fonksiyon
Sosyal ilişkiler bu çocuklar için anlamlı derecede bir sorundur. Bu
sorun karıştırılan ve yanlış yorumlamaya müsait olan beden dilinde
ve/veya ses tonunda görülebilir.
Çevredeki ince ipuçlarını algılayamayabilir.Kişisel alan
sınırlarını, bir olay veya tepkiyi yeterince algılayamayabilir.
Tüm sosyal beceriler gözlem yoluyla sezgisel olarak kavranmıştır;
direk olarak öğrenilmemiştir.Duygusal gelişim bu çocuklar için
kesinleşmemiş,şüpheli olabilir. Sözel olmayan öğrenme bozukluğu
özellikle çekilme, anksiyete, depresyon gibi içsel belirtilerin
gelişmesi yönünde eğilimlidir. Bu çocuklarda kendisinin bir işte
yapamayacağı durumlarda suçlanmasından kaynaklanan bir umutsuzluk
duygusu gelişebilir.
MÜDAHALE SEÇENEKLERİ
Sözel olmayan öğrenme bozukluğu hakkında aile eğitimi çok önceliği
olan bir konudur. Aileler çocuklarının okula uygun olarak
yerleştirilmesi ve değişiklikleri savunmak için temel bilgilere
ihtiyaç duyar.
Düşünülecek bazı özel servisler;
- Uğraş terapisi motor ve görsel motor entegrasyon becerilerinin iyi
gelişmesi için gerekli olabilir.
- Sözel olmayan öğrenme bozukluğu olan çok küçük yaştaki çocuklar
konuşma üretiminde motor planlamayla ilgili zorluğa sahip
olmalarından dolayı erken dil konuşma terapisi çocuğa yardımcı
olabilir.
- Sosyal beceri grupları , sosyal farkındalığı geliştirmek , sözel
olmayan davranış öğretmek, kendi kendine değerlendirmeyi
cesaretlendirmek ve spesifik problem çözme stratejilerini ilerletmek
için önerilebilir.
- Bilişsel davranışçı terapi çocuğa yardımcı mücadele tekniklerini
geliştirmekte planın hayati bir bileşenini oluşturur.
- Bireysel olarak güçlü ve zayıf yanlarının çeşitliliğinden dolayı
bazı çocuklar homojen özel eğitim sınıflarından yarar sağlayabilir
buna karşılık diğerleri bir takım destek servisleriyle normal eğitim
kurumlarındaki eğitimlerine devam edebilir.
AİLE VE ÖĞRETMENLER İÇİN GENEL STRATEJİLER
- İstenmeyen sosyal hatalardan kaçınmak için çocuk yapılandırılmış
ve destekleyici bir çevreden yarar sağlar.
- Bu güçlüğü yaşayan çocuklara problemin doğasını anlatılmalı ,
güçlü ve zayıf yanları gösterilmeli ve mücadele teknikleri konusunda
yardımcı olunmalıdır.
- Bu çocuklar her zaman hem evde hem okulda güvenli bir yer
olduğunu bilmeye ihtiyaç duyarlar.Sosyal ve diğer konularda
konuşabilecekleri özel bir insana ihtiyaç duyarlar.
- Aşamalı olarak bağımsızlığını cesaretlendirin ama çocuk hazır
olmadan desteğin kalkmayacağını çocuğa hissettirin.
- Önemli ölçüde güç olan alanlardaki soruları anlaşılır yapmak ,
açıklamak ve görsel bilgiye çevirmek için dili kullanın.
- Sözel Olmayan Öğrenme Bozukluğu bir çok çocuğun spesifik ve
alışılmadık tutkusu vardır. Bu ilgi alanlarından kaçmayın; bunun
yerine daha fazla öğrenmesine , bu alanlarda daha fazla araştırma ve
okuma yapmasına yardımcı olun. Eğer çocuk kendi ilgilendiği alanı
öğrenirse o alandaki materyalleri daha yüksek seviyede okuyacaktır.
- Görsel ve mekansal zorluklarına karşın genellikle motor
koordinasyona sahip olmalarından takım sporlarında problemleri
olabilir. Bireysel sporu cesaretlendirmek tavsiye edilir.
OKUL İÇİN SPESİFİK STRATEJİLER
- Sınıf ortamının çok fazla görsel uyarıcıya sahip olmadığından emin
olun.
- Kitap raporları gibi yazılı görevler için bir yazıcı görevi
üstlenmesi için bir aile üyesine, arkadaşa veya asistan öğretmene
ihtiyaç duyabilir.
- Uzun işlerde işi anlamlı parçalara bölmeyi öğrenmelidir.
- Görsel mekansal davranışta katlama, kesme veya düzenleme
gerektiren görevlerde önemli bir yardıma ve molaya ihtiyaç duyabilir
veya bazı durumlar elenebilir.
- Çocuk bir kez keyboard (bilgisayar) kullanma becerileri
geliştirdiğinde laptop veya kelime işlemci, not alma veya
kompozisyon yazma stratejileri sorunu ortadan kalkacaktır.
- Görsel mekansal ve sözel güçlükleri olan çocuklara sözel
meditasyon örneğin kendi kendine konuşma tekniği öğretilebilir.
- Öğretmenler haritalar, grafikler , çizimler ve ayrıca motor
aktivite performansında ihtiyaç duyduğu adımları gerçekleştirmek
için çocuğa modellemeler yapması faydalı olacaktır.
- Matematik becerilerini güçlendirmek için gerçek yaşam örnekleri
bir çok sözel açıklama ve elden ele geçen deneyimler kullanılabilir.
- Matematik hesaplamada zorlukları olan çocuklar problemleri grafiğe
yazma veya büyük yapraklı sayfalara sütun ve satır çizerek belirli
bir noktayı bulma çalışması mekansal yapılandırma sağlar. (3üncü
sütun 2 inci satır gibi. Matrix organizasyon)
- Zayıf dikkate sahip bir çocuk için, bu dikkat problemini çözüp
dikkat ve konsantrasyon yeteneğini geliştirmek için daha sıklıkla
aralar verilmesi faydalı olabilir.
- Mekansal zorluklara sahip bazı çocuklar için ekstra zaman veya
yardımcı (bir yere gitmesi için) faydalıdır.
- Her çocuk öğrendiklerini genelleyebilmesi için
cesaretlendirilmelidir. Bu çocuk öğrenme temelini geliştirirken eski
bilgileri yeni kavram geliştirmede yeni bir metod olarak kullanır.
ve eski bilgi temeline yeni anlamlar ekleyerek düşüncesinde bir
takım riskler alabilir.
- Diğer çocukların katılımıyla küçük gruplar içinde Sözel Olmayan
Öğrenme Güçlüğü olan çocuğun lider olabileceği grupların
oluşturulması için olanaklar sağlanmalıdır.
- Birlikte öğrenme iyi rol modelleriyle gruplandığı zaman çocuk için
faydalı olur fakat keşif yoluyla öğrenme nadiren tercih edilen bir
yoldur.
Bütün bunlar çocuk, aile ve okulu içine alan, bir takım
organizasyonuyla çocuğun yaşamı daha verimli bir hale gelebilir.
New York University , Child Study Center Letter, Marc-April 2000
|
